Jak pobrać zimową próbkę do badania warrozy poprawnie

Jest styczeń, śnieg skrzypi pod butami, w ulach panuje cisza jak w kościele, a pasieka wygląda, jakby na chwilę zatrzymał się czas. Mimo to właśnie teraz przychodzi praca o wielkim znaczeniu: wiedzieć, jak prawidłowo pobrać zimowy spad osypu do badania warrozy, aby wyniki z laboratorium naprawdę pomogły, a nie były tylko zbędną liczbą.

Zimowy spad jest dla nas niemal rutyną. Wyjmujemy podkładkę, zbieramy trochę osypu i wysyłamy go do badania. Ale między starannie pobranym próbką a tym, co zbieramy byle jak, jest naprawdę duża różnica. Ta pierwsza da wam jasny obraz o roztoczach i stanie pszczelstwa, ta druga może zafałszować wilgoć, stare zanieczyszczenia lub zły czas poboru.

Procedura może się nieco różnić w zależności od laboratorium lub instrukcji weterynarii, ale podstawa pozostaje taka sama: próbka musi być czysta, sucha i właściwie oznaczona, a przede wszystkim pobrana w okresie, kiedy zimowy spad ma sens.

Dlaczego zimowy spad w styczniu jest tak ważny dla warrozy

Całość opiera się na cyklu życiowym roztocza Varroa destructor. Gdy pszczoły nie mają lub mają minimalną ilość czerwiu, roztocza znajdują się głównie na ciałach pszczół, a nie wewnątrz czerwiu. Dlatego właśnie teraz jest idealny moment, by obserwować spad roztoczy po zabiegu i podczas zimy. Badania Rosenkranza i innych potwierdzają, że skuteczność zimowego zabiegu zależy od tego, czy pszczelstwo faktycznie nie ma czerwiu. Nazzi i Le Conte z kolei podkreślają, że czas wykonania jest równie ważny jak sam zabieg.

Ale uwaga, zimowy spad nie jest żadnym cudownym wskaźnikiem. Jak mówią Dietemann i inni, to przede wszystkim narzędzie do monitoringu. Świetnie pomaga zimą orientować się i śledzić trendy, ale nie zastąpi kontroli wiosennych i letnich. Po prostu nie powie wam wszystkiego, ale może ujawnić, gdzie popełniliście błąd jesienią.

Nie jest przypadkiem, że w Beentry właśnie styczeń jest pełen zapisów dotyczących osypu. W ciągu lat mieliśmy tu ponad 3 300 styczniowych przeglądów, przy czym najczęściej obserwujemy spad roztoczy, liczbę zajętych korytarzy, oczyszczenie podkładki czy np. zimowe przeloty. To jest ta właściwa praca w styczniu – nie rozbierać uli, ale słuchać, co sami mówią wam pszczoły.

Zimowego spadu powinniście traktować poważnie, tak jak miodobranie czy zakładanie odkładów. Jeśli zrobicie to dobrze, macie jeden z najtańszych i najprostszych sposobów, by poznać stan zdrowia pszczół. A próbka często powie wam więcej niż tylko o roztoczach. W zależności od tego, jak drobinki wosku, martwe pszczoły czy zanieczyszczenia rozłożone są na podkładce, rozpoznacie, jak spokojna jest zima i jak mocno siedzi kłąb pszczół.

Jak prawidłowo pobrać zimowy spad i kiedy

Pierwsza zasada: próbka nie może być pobrana byle jak! Pobór musi być powiązany z zimowym zabiegiem i wykonywany w czasie, gdy spad na podkładce powstaje bez niepotrzebnych zakłóceń. Termin zawsze najlepiej ustalcie według waszego laboratorium, warunki mogą się różnić. Najlepszy jest spokojny, chłodny dzień, gdy nie niepokoicie pszczół i nie musicie zbyt mocno otwierać ula.

Nie zapomnijcie przygotować się wcześniej:

• czystej, suchej podkładki lub denka, z którego będziecie zbierać spad,
• suchej szpatułki, plastikowej karty lub łyżeczki do zbierania spadu,
• papierowej torebki, koperty lub pudełka, które oddycha,
• markera do oznaczenia próbki,
• rękawiczek jednorazowych, jeśli chcecie zapobiec zanieczyszczeniu,
• listy uli lub stanowisk, by się nie pogubić.

Plastikowe woreczki są wygodne, ale tylko gdy spad jest całkowicie suchy. W przeciwnym razie próbka zaparuje się i w laboratorium będą z nią problemy. Papier to pewniak. Przemyślcie też, czy będziecie mieszać próbki. Jeśli laboratorium chce jedną próbkę za całe stanowisko, trzymajcie się tego. Jeśli wymaga próbek według poszczególnych uli, nie łączcie ich.

Nie zapomnijcie do próbki dołączyć wszystkich ważnych danych – ile uli, skąd pochodzi próbka, czy jest mieszana czy indywidualna. W styczniu wszystkie woreczki są do siebie bardzo podobne i bez opisu trudno będzie rozpoznać te „wasze”.

W styczniu możecie też oszacować liczbę zajętych korytarzy, co znacznie pomaga ocenić siłę pszczelstwa. Nawet jeśli nie otwieracie uli jak na wiosnę, ta pośrednia metoda ma swoje znaczenie. Jeśli od razu to zapiszecie, wiosną wszystko będzie pod ręką.

Procedura pobrania zimowego spadu krok po kroku

Oto sprawdzona procedura, która działa w większości standardowych uli wysokich. Oczywiście obowiązuje zasada, że lokalne metodologie mają zawsze pierwszeństwo przed tym, co robi sąsiad.

1. Upewnij się, że próbka jest pobierana w odpowiednim czasie. Podkładka powinna być czysta od czasu ostatniego zimowego zabiegu. Jeśli nie jesteś pewien, lepiej to sprawdzić, zanim wyślesz nieodpowiednią próbkę.
2. Wybierz spokojny, suchy dzień. Nie musi być bezwietrznie, ale unikaj odwilży, deszczu i niepotrzebnego niepokoju. Nie otwieraj ula więcej, niż trzeba, próbkę pobieraj przez podkładkę, a nie przez ramki.
3. Powoli wyjmuj podkładkę. Jeśli gwałtownie ją wyciągniesz lub głośno stukniesz, spad może się wzburzyć i będzie go mniej. Potrzebujesz całej próbki.
4. Usuń większe zanieczyszczenia. Martwe pszczoły, kawałki drewna czy duże kępy wosku odłóż na bok. Do próbki powinien trafić drobny osyp, drobinki wosku i oczywiście roztocza. Jeśli nie jesteś pewien, trzymaj się wskazówek laboratorium.
5. Po prostu wsyp spad do suchego pojemnika. Papierowa koperta lub pudełko to największa pewność. Jeśli pobierasz mieszaną próbkę z całego stanowiska, miksuj tylko ule z tego samego miejsca i czasu poboru.
6. Natychmiast oznacz każdą próbkę. Opisz ją na przykład imieniem, miejscem, liczbą pszczelstw, datą pobrania i datą ostatniego zabiegu. Opis typu „pasieka przy lesie” może być problematyczny, gdy masz dwie niemal identyczne koperty.
7. Mokrej próbki nie susz szybko przy kaloryferze ani na słońcu, lecz zostaw ją do powolnego wyschnięcia w chłodzie i suchości. Gdy jest sucha, jak najszybciej wyślij ją do laboratorium.
8. Problematyczne pszczelstwa traktuj osobno. Jeśli masz dużo martwych pszczół, objawy biegunki lub zapach pleśni, nie mieszaj próbki z innymi. Najpierw dowiedz się, co zalecają twoja organizacja lub weterynarz.

Jeśli masz denko z siatką bez podkładki, to lekcja na przyszłość – bez czystej podkładki w styczniu trudno będzie uzyskać reprezentatywny spad. Pilnuj też, aby podkładkę nie zanieczyściła mysz lub kondensacja.

Cyfrowa ewidencja ma dziś ogromny sens. W Beentry możesz do ula dodać numer próbki, notatkę głosową, zdjęcie podkładki i raport o stanie zdrowia. Gdy później przychodzą wyniki z laboratorium, łatwo je przyporządkować do konkretnego pobrania i nie ma potrzeby zgadywać, co jest czym.

Najczęstsze błędy przy pobieraniu zimowego spadu, które fałszują wyniki

Większość problemów z wynikami jest wywołana u was, nie w laboratorium. Wystarczy kilka drobiazgów, a dobra próbka nie ma wartości. Oto najczęstsze błędy, które zauważam:

• Stary, nieoczyszczony osyp. Jeśli nie wyczyścisz podkładki przed pobraniem, łączysz dane z wielu tygodni lub miesięcy. Wynik wtedy nie odpowiada aktualnej sytuacji.
• Wilgoć. Mokry spad pleśnieje, lepi się, roztocza są w nim słabo widoczne i fałszuje wagę próbki.
• Mieszanie różnych stanowisk. Jeden worek z próbką z dwóch miejsc to bałagan. Jeśli problem jest tylko na jednej pasiece, średnia dla obu miejsc go rozmyje.
• Złe timing. Pobranie zbyt wcześnie po oczyszczeniu może dać fałszywie niski spad, zbyt późne pobranie nie będzie miarodajne, bo już jest czerwiu.
• Za duże zaufanie do jednej liczby. Warroza wymaga śledzenia szczegółów i trendów w czasie, nie tylko jednego pomiaru. Bez regularnego monitoringu masz tylko połowę obrazu.
• Rozbieranie ula bez potrzeby. W styczniu za wiele tym nie zdziałasz, próbka powinna być pobrana możliwie szybko, spokojnie i bez rozbijania kłębu.

Bądźcie też ostrożni w pszczelstwach, które na jesieni były mocno atakowane lub leczone pośpiesznie. Wyższy spad zimą może oznaczać, że leczenie działało, ale też że roztoczy było tyle, że sytuacja była na granicy. Bez wcześniejszych danych trudno to rozpoznać.

Dlatego naprawdę warto mieć długoterminowy przegląd. Jeśli tylko od czasu do czasu coś zapisujecie do kalendarza, to niewiele pomoże. Ale jeśli prowadzi się szczegółowe zapisy co roku, można rozpoznać, czy problem wraca, kogo dotyczy lub czy związany jest z rodzajem leczenia. Jeśli chcecie, zerknijcie na inne artykuły o monitoringu zdrowia pszczół i prowadzeniu zapisów.

Co robić po oddaniu próbki i jak czytać wyniki

Gdy wyślesz próbkę, praca się nie kończy – zaczyna się ważna część: rozumienie wyników. Nie ma sensu patrzeć na liczby bez znajomości sytuacji na stanowisku. Ile martwych pszczół było pod podkładką? Czy kłąb był spokojny? Czy podkładka była sucha? Czy odbyły się zimowe przeloty? Jak silne było pszczelstwo wg liczby zajętych korytarzy? Bez tych informacji nawet dokładna liczba roztoczy to tylko połowa historii.

Niskie wyniki to dobra wiadomość, ale zdecydowanie nie znak, że warrozę można ignorować przez cały rok. Według Dietemanna i Honey Bee Health Coalition monitoring to proces ciągły. Na wiosnę i w trakcie sezonu uzupełnij obserwacje precyzyjniejszymi metodami, np. wytrząsaniem. Zimowy spad to świetny start, ale nie koniec.

Jeśli wynik jest wyższy, nie panikuj i nie zaczynaj od razu chemii. Najpierw zadaj sobie kilka pytań:

• Czy podkładka była naprawdę czysta, gdy pobierałeś próbkę?
• Czy próbka była sucha i dobrze pobrana, bez mieszania?
• Czy to próbka mieszana czy indywidualna?
• Czy jesienne leczenie było wykonane w odpowiednim czasie?
• Czy nie masz w okolicy silnej reinwazji z innych pasiek?

Wyniki nie mogą być wrzucane do jednego worka – nie porównuj ich ślepo między różnymi laboratoriami czy czasem, gdy wysłałeś różne rodzaje próbek. Ważne jest nie tyle pojedyncze dane, ile trend w czasie i kontekst opieki nad pszczołami jesienią.

Kiedy już masz to wszystko, dopiero wtedy rozważ dalsze kroki – według lokalnych zwyczajów, weterynarza lub własnego planu na wiosnę. Wszyscy się zgadzają, że liczby mają sens tylko wtedy, gdy się z nimi pracuje. Na przykład, przedłużysz kontrole pszczelstw, zaczniesz śledzić rozwój czerwiu lub lepiej ocenisz efekt działań jesiennych.

Z próbki poznasz też rzeczy, których laboratorium nie raportuje. Dużo woskowych czapeczek może oznaczać ruch kłębu, wyższy spad martwych pszczół ostrzega przed osłabieniem, podejrzane plamy na podkładce mogą sygnalizować wilgoć lub problemy trawienne. W styczniu widać, że dobry pszczelarz to nie ten, kto często rozbiera ul, ale ten, kto potrafi czytać niepozorne sygnały.

Jak uczynić pobór zimowego spadu częścią codziennej rutyny

Największa siła poboru nie tkwi w jednej próbce, ale w tym, co z wynikiem zrobisz później. Jeśli rok w rok pobierasz coś inaczej, zapisujesz inaczej i w ogóle nie łączysz danych, trudno będzie dostrzec trendy. Jeśli jednak dane ujednostajnisz, warroza zacznie mieć sens. Czasem masz większy spad po słabszym leczeniu, innym razem problem na jednej pasiece, a jeszcze innym z powodu późnego czerwiu... tego wszystkiego nie utrzymasz w głowie, ale w ewidencji tak.

Dlatego warto podchodzić do poboru systematycznie. W Beentry znajdziesz ponad 145 tysięcy zapisów i jest jasne, że najlepsze dane to nie te najdoskonalsze, lecz regularne. Przy zimowym spadzie możesz zanotować datę oczyszczenia podkładki, poboru, spad roztoczy, martwych pszczół, liczbę zajętych korytarzy oraz własną ocenę stanu zdrowia. Notatki głosowe przydają się, gdy masz pełne ręce roboty. Statystyki pokazują rozwój na poziomie ula, stanowiska i sezonu. Ten sam system wykorzystasz też przy obserwacji karmienia, zabiegów czy miodobrania – wszystko razem ma sens.

Dzięki cyfrowym rozwiązaniom uchwycisz też codzienny „chaos”. Obok standardowych danych możesz mieć zapiski takie jak „10.3. kontrola osypu”, „1 wiosenna kontrola”, „60 % kwasu mrówkowego”, „3 kg przez przeciekanie” czy oznaczenia techniczne typu „39x17”. To świetne – warroza nigdy nie przychodzi sama, wszystko jest powiązane z tym, co działo się wcześniej i później.

Nawet „Brak aktywności” jest użyteczny. Gdy wiesz, że ul był w styczniu spokojny, ale mimo to pojawiły się problemy, ma to większą wagę niż przy pszczelstwach z częstymi interwencjami czy niepokojem. W Beentry możesz przeglądać zarządzanie ulami, monitoring zdrowia, ostrzeżenia o zagrożeniach oraz doradcę, który pomoże ci połączyć fakty. A jeśli chcesz rozszerzyć własne metody, znajdziesz tam też narzędzia pszczelarskie i inne artykuły.

Podsumowanie: prawidłowy pobór zimowego spadu oszczędzi Ci latem wielu kłopotów

Pobór zimowego spadu może wydawać się drobiazgiem, ale to naprawdę jedna z najinteligentniejszych i najtańszych metod kontroli warrozy. Jeśli próbkę pobierzesz na czas, z czystej podkładki, suchą, bez mieszania różnych miejsc i z dokładnym opisem, masz wiarygodną wartość. Jeśli to olejesz, masz tylko liczbę i zbędne kłopoty.

Chcesz mieć pobór zimowego spadu, wyniki laboratoryjne, notatki głosowe, monitoring zdrowia i długoterminowe statystyki w jednym miejscu? Wypróbuj Beentry w sieci, w App Store lub Google Play. Zobacz funkcje aplikacji, sprawdź cennik i ułatw sobie tegoroczną zimę i wiosnę.

Źródła i literatura

1. Vincent Dietemann i in. — Standard methods for varroa research, Journal of Apicultural Research, 2013. link
2. Peter Rosenkranz, Pia Aumeier, Bettina Ziegelmann — Biology and control of Varroa destructor, Journal of Invertebrate Pathology, 2010. link
3. Franco Nazzi, Yves Le Conte — Ecology of Varroa destructor, the major ectoparasite of the western honey bee, Apis mellifera, Experimental and Applied Acarology, 2016. link
4. Honey Bee Health Coalition — Tools for Varroa Management: A Guide to Effective Varroa Sampling & Control, Honey Bee Health Coalition. link
5. Keith S. Delaplane, Johan van der Steen, Ernesto Guzman-Novoa — Standard methods for estimating strength parameters of Apis mellifera colonies, Journal of Apicultural Research, 2013. link